Newsletter:Σάμκυα-Γιόγκα:η αρχαιότερη μέθοδος αυτογνωσίας

/Newsletter:Σάμκυα-Γιόγκα:η αρχαιότερη μέθοδος αυτογνωσίας
Newsletter:Σάμκυα-Γιόγκα:η αρχαιότερη μέθοδος αυτογνωσίας2018-01-09T16:58:09+00:00

Αθήνα, 28 Μαρτίου 2017

ΣΑΜΚΥΑ – ΓΙΟΓΚΑ

Η ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΗ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ

 

Ασπασία Παπαδομιχελάκη

 

 

Η Ανατολική σκέψη υπήρξε και ακόμη είναι η κοιτίδα της εσωτερικής διδασκαλίας και πρακτικής. Κύματα αυτής της γνώσης πέρασαν προς τη Δύση από αρχαιοτάτων χρόνων κι εξακολουθούν να περνούν και να αφυπνίζουν τις φιλοσοφικές, εσωτερικές και θρησκευτικές τάσεις της ανθρωπότητας. Η εσωτερική  αυτή σκέψη θεωρεί ότι πίσω από τη συνεχή ροή των φαι­νομένων της ζωής υπάρχει το Άφθαρτο και Αιώνιο Σταθερό Σημείο, του οποίου η γνώση και η ένωση μαζί Του, πρέπει να είναι ο μοναδικός στόχος του ανθρώπου. Η Ινδική βιβλιογραφία περιέ­χει πλήθος ιερών κειμένων, γραφών και φιλοσοφιών που αναλύ­ουν, ταξινομούν και συνθέτουν το φαινόμενο της παρουσίας και της απουσίας της ζωής στον χωροχρόνο, ενώ η ζωή αυτή εκφρά­ζεται με μία αέναη εναλλαγή γέννησης, ζωής και θανάτου.

Εκτός από τα παραδοσιακά ιερά κείμενα, η Ινδική σκέψη ανακεφαλαιώνοντας την ορθόδοξη πνευματική παράδοση, τη συστηματοποίησε σε έξι φιλοσοφικές γραμμές σκέψης, τις περίφημες Νταρσάνας. Πρόκειται για τις έξι ορθόδοξες φιλοσοφικές σχολές της Ινδίας οι οποίες ανά δύο ζεύγη αναφέρονται στο σύμπαν και τον άνθρωπο.

Η πρώτη φιλοσοφική σχολή είναι το Νυάγια (Nyaya) που ασχολείται με τη λογική και τη γνωσιολογία. Το ταίρι της είναι το Βαϊσέσικα(Vaishesika) που επεκτείνεται στην κοσμολογία και στην ατομική θεωρία.

 Το άλλο ζευγάρι είναι το Πούρβα Μιμάμσα (Purva Mimamsa) που ερευνά τον Νόμο και την εφαρμογή του, δηλαδή το Ντάρμα (Darma), ενώ το ταίρι του που είναι το Βετάντα(Vedanta ή Uttara Mimamsa) ασχολείται με την πνευματική ουσία την οποία ονομάζει Μπραμάν, που προσεγγίζεται διαμέσου της ορθής γνώσης και της απόσπασης από τον επίγειο κόσμο. 

Το τρίτο ζευγάρι που παρομοιάζεται με δυο δίδυμα αδέλ­φια, αποτελεί τις δυο όψεις μίας και μοναδικής πειθαρχίας και είναι το Σάμκυα-Γιόγκα. Σάμκυα στα σανσκριτικά σημαίνει την αρίθμηση. Η θεωρία της αναφέρεται στην ουσία της ανθρώπινης φύσης ή της λύτρωσης από την οδυνηρή επαναφορά στην επίγεια σφαίρα. Το σύστημα αυτό περιλαμβάνει εκτός από την αναλυτική φιλοσοφική του θεωρία και την τεχνική της ορθής χρήσης του νου που είναι γνωστή ως διαλογισμός.  Το εργαλείο του διαλογισμού είναι ο νους, και ο ησυχασμός των κινήσεών του καθώς και η σταθερότητά του σε ένα μοναδικό σημείο ή έννοια, είναι αυτό  που μπορεί να βοηθήσει στην στροφή και τελικά στην ένωση του κατώτερου με το ανώτερο. Ο διαλογισμός είναι το μέσο που οδηγεί στην αυτογνωσία, δηλαδή στη γνώση του Εαυτού, κι ο τρόπος με τον οποίο η ανθρώπινη προσωπικότητα πορεύεται προοδευτικά από τον κόσμο του αισθητού στην υπεραισθητή σφαίρα της έμπνευ­σης, της φώτισης και της Αρχέτυπης Ιδέας.

 Το σάμκυα-γιόγκα, παρέχει συγκεκρι­μένες πληροφορίες και τρόπους, με τους οποί­ους ο άνθρωπος μπορεί  να οδηγηθεί όχι μόνο σε μία σταθερή ανέλιξη και μετουσίωση της προσωπι­κότητάς του, αλλά παράλληλα και σε μία νοητική διαύγεια, οξυ­δέρκεια και ευφυΐα που κορυφώνονται, με τη σταθερή και ορθή χρήση του νου, σε ανώτερη έμπνευση κι ενόραση.

 Το σάμκυα είναι η θεωρητική ανάπτυξη των αρχών και των στοιχείων που εκπτύσσονται από τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης προς την περιφέρεια της, ενώ το γιόγκα είναι η μέθοδος που ανελίσσει τα στοιχεία αυτά από την περιφέρεια της ανθρώπινης ύπαρξης προς το αρχικό κέντρο της.

Στο Μπαγκαβάτ-Γκιτά ν,4 διαβάζουμε: “Οι άφρονες και όχι οι σοφοί διαχωρίζουν τό σάμκυα άπό τό γιόγκα. Άν κάποιος αφο­σιώνεται ολοκληρωτικά σε ένα άπό τα δύο, κερδίζει και των δύο τόν καρπό”.

Ιστορική Παράδοση

Εμπνευστής και συγγραφέας του Σάμκυα θεωρείται ο Καπίλα. Το όνομα του σημαίνει “το κόκκινο” και ως επίθετο προσδιορίζει τον ήλιο. Άλλοτε θεωρείται μυθικό πρόσωπο και άλλοτε άτομο που έζησε γύρω στον 6ο π.Χ. αιώνα. Πάντως τα κλασσικά κείμενα της φιλοσοφίας ανήκουν σε πολύ παλαιότερη εποχή.

Η Ινδική παράδοση αποδίδει το Γιόγκα σε ένα άλλο μυθικό πρόσωπο το οποίο θεωρεί θεία ενσάρκωση και ονομάζει Ιρανυαγκάρμπα. Σύμφωνα με τον μύθο ο θεός με μία απλή πράξη θέλησης πήρε ανθρώπινο σώμα για να διδάξει στους απλούς ανθρώπους την αλήθεια για τον κόσμο, για την ύπαρξη, καθώς και τη λύτρωση από την επαναφορά στα ίδια. Αυτό, σύμφωνα με την παράδοση, συνέβη στην αρχή του μανβανταρικού κύκλου.

Εκτός από τον μύθο που κρύβει το μυστήριο της δημιουργίας καθώς και το μυστικό της μεθόδου, όλες οι σχετικές με το Γιόγκα ιστορικές πληροφορίες βρίσκονται με τη μορφή περικο­πών στις Ουπανισάντ που μαζί με τις Βέδες θεωρούνται από τα αρχαιότερα κείμενα της Ινδίας.

Οι σπουδαιότερες πληροφορίες όμως υπάρχουν στο κλασσικό έργο για το Γιόγκα που είναι οι αφορισμοί του Πατάντζαλι, τα περίφημα Γιόγκα-Σούτρας. Τα τρία πρώτα βιβλία του θεμελιώ­δους αυτού έργου ανήκουν στον 2 π.Χ. αιώνα, ενώ το τέταρτο υπολογίζεται πως είναι του 4ου μ.Χ. αιώνα. Τα Σούτρας του Πατάντζαλι, όπως και το παλαιότερο έργο το αποδι­δόμενο στον Βυάσα, τον συγγραφέα του Μαχαμπαράτα, είναι από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας φιλοσοφίας.

Οι πληροφορίες που αφορούν τον Πατάντζαλι είναι αντιφα­τικές. Πότε θεωρείται μυθικό πρόσωπο και πότε ταυτίζεται με τον συγγραφέα της σανσκριτικής γραμματικής Πατάντζαλι. Πάντως ο συγγραφέας των Γιόγκα-Σούτρας δεν είναι ο εμπνευ­στής του συστήματος, αλλά αυτός που συνέλεξε τα στοιχεία της μεθόδου από την παράδοση και συγκεντρώνοντας τη διασκορ­πισμένη γνώση, τη συστηματοποίησε στους γνωστούς αφορι­σμούς.
Υπάρχει επίσης μια ερμηνεία του Γιόγκα-Σούτρα από τον Βακασπατιμίκρα του 9ου αιώνα μ.Χ. Ένα σχόλιο του Vijnanabhiksu και ένα κείμενο μικρό δικό του πάνω στη θεωρία του Πατάντζαλι. Επίσης ο βασιληάς Bhoja, στις αρχές του ενδέκατου(11) αιώνα έγραψε ένα σχόλιο σχετικό με τα Σούτρας.

Οι ρίζες του Γιόγκα χάνονται στο σκοτάδι του παρελθόντος. Υπήρξε κατά πάσα πιθανότητα πνευματική κληρονομιά προη­γουμένων πολιτισμών πριν από την κάθοδο των Αρύων στην Ινδική χερσόνησο, η οποία συνέβη το 1600 π.Χ. Αυτόχθονες της Ινδίας θεωρούνται οι Δραβίδες. Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο S.K.Chatterji και συγγραφέα του ” Ιστορία και πολιτισμός του Iνδικού λαοΰ “, ο όρος Δραβίδες προήλθε από την παλαιότατη ονομασία των Λυκίων της Μικράς Ασίας. Η φυλή αυτή προϋ­πήρχε της καθόδου των Ινδοευρωπαίων στην Ευρώπη και οι Έλληνες την απέδιδαν με τον όρο “Τερμίλαι”, αυτών δε την καταγωγή ο Ηρόδοτος εντοπίζει στην Κρήτη. Οι Τερμίλαι μετανάστευσαν στην Ινδία, μετά από μία μεγάλη καταστροφή που υπέστη η περιοχή τους και διέστρεψαν το όνομα σε Δραμίλα, που στη συνέχεια έγινε Ταμίλ. Με το όνομα αυτό αποτέ­λεσαν μία από τις δραβιδιανές φυλές και μία από τις δραβιδιανές γλωσσικές οικογένειες της Νότιας Ινδίας.( Ιστορία της Ινδικής Φιλοσοφίας, Δ.Βελισσαρόπουλος, σελ. 56).

Με τη μετανάστευση τους αυτή μετέφεραν στη νέα πατρίδα τις παραδόσεις και τον πολιτισμό τους ο οποίος και αφομοιώ­θηκε από τη Βεδική και τη Βραχμανική κουλτούρα. Τελευταίες έρευνες και αρχαιολογικά ευρήματα διαμορφώνουν μία τελευ­ταία θεωρία ότι οι ρίζες του ινδικού, του μεσογειακού και του αιγυπτιακού πολιτισμού είναι κοινές, εφόσον διακρίνονται από κοινά χαρακτηριστικά. Αυτά είναι η λατρεία του ταύρου-αγελάδας, ο μυστικιστικός τρόπος λατρείας και το υψηλό βιοτικό επί­πεδο που παρουσιάζεται συγχρόνως στον μινωικό, αιγυπτιακό και ινδικό πολιτισμό. Τούτο διαπιστώνεται από τις τελευταίες ανασκαφές που έγιναν στο σημερινό Πακιστάν, στις πόλεις Μοχέντζο-Ντάρο και Χαράπα.

Σάμκυα: η θεωρία

Ο όρος σάμκυα σημαίνει την αρίθμηση και ως εκ τούτου την κατάταξη των αρχών σε μία προοδευτική κατιούσα πορεία που απορρέει από το θεϊκό προς το υλικό. Προσδιορίζει με ακρίβεια και σαφήνεια τον σκοπό στον οποίο στοχεύει η Γιόγκα, με τρόπο ώστε οι πειθαρχίες που προτείνει η γιογκική πρακτική να κατανοούνται και να δικαιολογούνται από τη φιλοσοφία που διατυπώνει η Σάμκυα.

Το εκδηλωμένο σύμπαν παρατηρούμενο στην ολότητα του, χαρακτηρίζεται από μία αέναη κίνηση και αλλαγή. Το ίδιο δια­πιστώνει κανείς παρατηρώντας τον μικρόκοσμο που λέγεται άνθρωπος. Όλα τα πράγματα του κόσμου υπόκεινται σε διαρκή αλλαγή και τροποποίηση, ακόμη κι αν ο χρόνος δεν επαρκεί για τούτη τη διαπίστωση. Όλα τα φαινόμενα φυσικά και ψυχικά βρίσκονται σε κατάσταση συνεχούς ροής κι αυτό ονομάζεται εξέλιξη.

Το Σάμκυα για να γνωρίσει τη φύση αυτών των διαρκών μετασχηματισμών, αναζητά τη σχέση που συνδέει τον μετασχη­ματισμό με την αιτία που τον προκαλεί. Αναζητά επομένως τη σχέση αιτίας και αποτελέσματος. Από την έρευνα διαπιστώνε­ται ότι ο μετασχηματισμός-αποτέλεσμα δεν φανερώνει κάποια καινούρια ουσία διαφορετική από αυτήν της αιτίας ή άσχετη με αυτήν. Αντίθετα διαπιστώνεται ότι το αποτέλεσμα προϋπάρχει εν δυνάμει στην αιτία όπως σε όλα τα παράγωγα οποιουδήποτε είδους. Το αρχικό είδος είναι πάντα παρόν, όπως ακριβώς στο βούτυρο, στο τυρί και στο γιαούρτι το γάλα είναι η δυναμική αιτία τους.

Δεν υπάρχει τίποτα που να μη βρίσκεται προηγουμένως σε κατάσταση ανεκδήλωτη, αόρατη και αιτιατή, αφού τίποτα δεν παράγεται από το τίποτα και εφόσον οι ίδιες αιτίες δίνουν πάντα τα ίδια αποτελέσματα. Ο μετασχηματισμός ως αποτέλεσμα-φαινόμενο είναι η έκφραση των ιδιοτήτων που υπολανθάνουν ήδη στην αιτία, είναι η παρουσίαση κι η ανάπτυξη αυτού που προϋπάρχει κρυμμένο.

Τα πράγματα και τα όντα της φύσης είναι αποτελέσματα μιας δημιουργικής και συνάμα παραγωγικής αιτίας και όλα τα παράγωγα υπολανθάνουν σε αυτή την αρχική αιτία. Με τη δια­λεκτική αυτή φτάνουμε σε μία Αρχική Αιτία, που η ίδια είναι χωρίς αιτία ή που δεν μας επιτρέπεται να γνωρίζουμε την αιτία της. Αυτή είναι η Πρώτη Αιτία και Αρχή, της οποίας το παρελ­θόν καλύπτεται από τα “Τρία πέπλα της Αρνητικής Ύπαρξης που κρέμονται πίσω από το Κέτερ”. (Η μυστική Καμπάλα, σελ. 51).

Συμπεραίνεται λοιπόν η ύπαρξη μίας Μοναδικής Αρχής, μίας Πρωταρχικής Δύναμης που δεν συγκρίνεται με κανένα στάδιο του εκδηλωμένου κόσμου και με κανένα παράγωγο Της, αφού κάθε στάδιο και παράγωγο είναι μία ιδιαίτερη τροποποίηση της Πρώτης και Θεμελιώδους αυτής Αρχής.

Η αρμονική ενότητα που συνέχει το εκδηλωμένο σύμπαν μέσα στο οποίο αιτίες και αποτελέσματα αποσύρονται και επα­νεμφανίζονται με προσδιορισμένη τάξη και με προοδευτική σειρά από το λεπτό στο αδρό, από το φωτεινό στο σκοτεινό και αντίστροφα, αποδεικνύει τη σοφία και την αγάπη της Αρχικής Αιτίας προς τα παράγωγα Της και παιδιά Της.

Πουρούσα και Πρακρίτι

Η Αρχική αυτή Αιτία ονομάζεται Πρακρίτι ή Μούλα Πρακρίτι (Mula Prakriti). Μούλα σημαίνει τη ρίζα του εκδηλω­μένου κόσμου και μέσα της εμφολεύουν οι προσεχείς αιτίες με όλα τα αποτελέσματα που μέλλουν να εκδηλωθούν. Είναι η Παραγωγική Αιτία που συνυπάρχει με τα αποτελέσματά της. Με άλλη ορολογία είναι η ακάσα, η ουσία του διαστήματος, η ύλη του χώρου, ο αιθέρας.

Υπεράνω αυτής της Πρωταρχικής Ύλης, του Πρακρίτι, υπάρ­χει το πνευματικό στοιχείο, αυτό που ονομάζεται Πουρούσα. Σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει το Πνεύμα, τον Eαυτό, τη Mονά­δα, τη συνείδηση, τον άνθρωπο. Σε κοσμογονικό μύθο της Βέδα ο όρος αυτός εκπροσωπεί τον Παγκόσμιο Εαυτό του οποίου ο ουσιαστικός διαμελισμός δημιούργησε την πολλαπλότητα του εκδηλωμένου κόσμου.

Η φύση του Πουρούσα είναι καθαρή συνείδηση χωρίς αρχή και τέλος, αιώνια, ακίνητη, ατροποποίητη, αδιάφορη, ελεύθερη, δεν εκτείνεται, δεν διαφοροποιείται, δεν συμμετέχει, είναι από θέση κι από φύση απομονωμένη. Είναι η Απόλυτη Συνείδηση στης οποίας την ουσία εδρεύει η δημιουργική αιτία. Η φύση Της είναι καθαρό φως του οποίου η ακτινοβολία φωτίζει το αχανές διάστημα και το μετατρέπει σε κοσμικές σφαίρες, σε πεδία σκέψεων, αισθημάτων και αισθήσεων, και κρατά σε συνοχή αυτούς τους κόσμους μεταξύ τους. Όπως ο μαγνήτης που ακίνητος θέτει σε κίνηση τα μόρια του σιδήρου, παρόμοια και το Πουρούσα με την ακτινοβολία του θέτει σε κίνηση τα άτομα της ύλης του διαστήματος και έτσι σχηματίζε­ται ο κόσμος με τις μορφές του.

“Μάθε πως το Πουρούσα και το Πρακρίτι είναι και τα όνο χωρίς αρχή και τέλος, όμως οι τρόποι της φύσης και οι μορφές που παίρνουν για χάρη της δικής μας συνειδητής εμπειρίας, έχουν την προέλευση τους στο Πρακρίτι. “(Μπαγκαβάτ Γκιτά, κεφ. 19) και βεβαιώνει ότι “η αλυσίδα των αιτίων και των αποτελεσμάτων καθώς και η δράση προέρχονται από το Πρακρίτι “. (κεφ. 13,20 Μπ.Γκιτά)

Διαπιστώνεται ότι η δεοντολογία του Σάμκυα είναι δυϊστικής φύσης. Στον κόσμο πρωτοστατούν δυο δυνάμεις, η μία παθητική το πρακρίτι, η άλλη ενεργητική το πουρούσα. Το πνευ­ματικό στοιχείο ακτινοβολώντας θέτει σε κίνηση την ουσία του διαστήματος, την Πρίμα Ματέρια, την Παγκόσμια Μήτρα, την Παρθένα Ύλη. Το Πουρούσα δεν συμμετέχει κινούμενο στην εκδήλωση αλλά αντανακλώντας στο διάστημα τα κατηγορήματα του και διακρινόμενο από αυτά, καθορίζει τη διαφορά του από την ύλη.

Ενώ το Πουρούσα είναι απεριόριστο, τα κατηγορήματα του είναι περιορισμένα, οριακά και δρουν αυτόματα και τυφλά. Η ακτινοβολία της πνευματικής μονάδας είναι αυτή που ενεργο­ποιεί την αδρανή ύλη και δημιουργεί τη ζωή και την ατομική συνειδητότητα. «Το δικό μου Εγώ είναι η πηγή και το στήριγμα όλων των υπάρξεων και όμως δεν είναι τοποθετημένο μέσα στις υπάρ­ξεις. Από την ίδια Μου τη φύση δημιουργώ Εγώ τούτο το πλήθος των υπάρξεων που όλες τους αγιάτρευτα υπόκεινται στην κυριαρ­χία της. Και τούτα τα έργα διόλου δεν με δένουν, γιατί Εγώ στέκο­μαι πιο πάνω από αυτά, παρατηρητής και όχι προσκολλημένος σε τούτα τα έργα.»(Μπ.Γκ.,κεφ.9,5-9). 

                                          Οι τρεις αρχές του Πρακρίτι

Μέσα στην αδρανή ύλη, στο Πρακρίτι, υπάρχουν τρεις αρχές σε ακινησία και ισορροπία, όσο αυτή παραμένει ανενεργή χωρίς την ακτινοβολία της πνευματικής ακτίνας. Οι αρχές αυτές λέγονται γκούνας (gunas) και είναι όρος σανσκριτικός. Είναι οι θεμελιώδεις ποιότητες της ουσίας του διαστήματος δηλαδή του Πρακρίτι και επιβάλλουν μία τριαδική κατάταξη σε όλα τα είδη του μορφοποιημένου κόσμου. Η μορφή που σχημα­τίζεται μέσα στο σύμπαν παίρνοντας άπειρα σχήματα, προκύ­πτει από την κίνηση των γκούνας και από τον συνδυασμό τους σε διαφορετικές αναλογίες. Οι τρεις θεμελιώδεις αυτές ποιότη­τες της ουσίας του χώρου ωθούμενες από τη μαγνητική επίδρα­ση του Πουρούσα, έλκονται και απωθούνται, ενώνονται και συνδυάζονται και σχηματίζουν με αυτό τον τρόπο τις μορφές και τα πράγματα του κόσμου. Παρέχουν δε τα οχήματα με τα οποία εμφανίζονται στον χωροχρόνο τα άτομα-μονάδες,  που γίνονται οι ενσυνείδητες υπάρξεις στον εκδηλωμένο κόσμο.

Οι τρεις θεμελιώδεις αυτές καταστάσεις που υπάρχουν εν δυνάμει στην αδρανή ύλη, έχουν το σχήμα του κουλουριασμένου φιδιού σε τρεις περιστροφές, εφόσον βρίσκονται στην ατα­ραξία του ανεκδήλωτου. Προσδιορίζονται ως σάττβα, ράτζας και τάμας.

Το σάττβα είναι η αρχή της ισορροπίας, της αρμο­νίας, του φωτός, της γαλήνης, της σταθερότητας, της φώτισης.

Το ράτζας είναι η αρχή της κίνησης, της δραστηριότητας, της αλλαγής, της επιθυμίας, της έλξης και της άπωσης, του πάθους, του πόνου.

Το τάμας είναι το σκοτάδι, η αδράνεια, η προσκόλ­ληση, η νωθρότητα, η ασυνειδησία, η άγνοια, ο ύπνος. 
Τα τρία γκούνας είναι αυτά που με τον συνδυασμό τους προσδιορίζουν την ποιότητα των καταστάσεων της ύλης. Κάθε κατάσταση του εκδηλωμένου κόσμου έχει τη ρίζα της στα γκούνας.

Τα γκούνας ως ιδιότητες της πρωταρχικής ύλης, περιτυλίγο­ντας το πουρούσα εγκλωβίζουν την αταραξία, τη στα­θερότητα, το φως. Όσο παραμένουν ακίνητα επιτρέπουν την ακριβή αντανάκλαση της πνευματικής συνειδητότητας στον καθρέφτη της ύλης. Όταν όμως κινούνται, σχηματίζουν ένα αδιάκοπο ρεύμα κίνησης που, σαν κινούμενος καθρέφτης, μεταβάλλει την αταραξία της πνευματι­κής μονάδας σε κινούμενη εικόνα, παρέχοντας έτσι ψευδή εντύπωση. Τούτη η ψευδής εντύπωση ονομάζεται μάγια, δηλαδή πλάνη. Η αιτία επομένως της ανθρώπινης πλάνης οφείλεται στην ασταμάτητη κίνηση των γκούνας.

                                  Τα τάττβας ή οι διαφοροποιήσεις

 Το Σάμκυα αναπτύσσει την αναλυτική αρίθμηση των αρχών, των ρυθμών,των συνειδητοτήτων και των πεδίων όπως αυτά εξε­λίσσονται με μία αδιάκοπη ανάπτυξη και έναν ατέλειωτο συν­δυασμό της αδρανούς ύλης, καθώς αυτή ακτινοβολείται από το Πουρούσα. Η αλλαγή του οφιοειδούς γκούνα από την στατικότητα στην κίνηση, συνεπάγεται την έκπτυξη του μορφοποιημένου σύμπαντος σε αλλεπάλληλους διαφοροποιη­μένους κόσμους.

Οι κόσμοι αυτοί είναι ομόκεντροι προς την Αρχική Αιτία κι εκφράζουν ο καθένας μία αρχή, μία ποιότητα κι έναν ρυθμό. Αυτοί οι κόσμοι διαστρωματώνονται με μία σειρά που βαίνει καθοδικά από το πνεύμα στην ψυχή και τελικά στον άνθρωπο. Η σειρά αυτή που στην πραγματικότητα ανατυπώ­νει σε καθοδική γραμμή τις ιδιότητες του Πουρούσα, παρουσιάζει την κοσμική διαφοροποίηση η οποία προσδιορίζε­ται από την ποιότητα και την ποσότητα της ύλης που οριοθετεί την πνευματική ακτινοβολία Του.

Με μια συνεχή τροποποίηση που καταλήγει σε μια τελική οριοθέτηση του πνεύματος από την αδρή ύλη (πρακρίτι) του σύμπαντος, φανερώνεται ο φυσικός κόσμος με τις ανθρώπινες σπερματικές συνειδητότητές του. Είναι δε σπερματική η ανθρώπινη συνειδητότητα, επειδή δεν είναι ακόμη σε θέση να αντιληφθεί ότι η ουσία της είναι τμήμα της Ύψιστης Συνειδητότητας καί ότι στον σπερματικό πυρήνα της ληθαργούν θείες δυνατότητες.

Οι διαφοροποιήσεις σε πεδία και σε συνειδητότητες, ονομάζονται Τάττβα. Είναι όρος σανσκριτικός και σημαίνει το γεγονός, την κατάσταση. Κάθε τάττβα – διαφοροποίηση είναι ένα πεδίο συνειδητότητας, μία κατάσταση που προέρχεται από τη δραστηριο­ποίηση της ουσίας του χώρου εξαιτίας της ακτινοβολίας του Πουρούσα. Επιπλέον, κάθε διαφοροποίηση είναι αποτέ­λεσμα και συνέπεια κάποιας προηγούμενης αιτίας, ενώ το ίδιο γίνεται αιτία για το επόμενο αποτέλεσμα.

Η μελέτη και η κατανόηση της λειτουργίας των αρχών, των ρυθμών και των ποιοτήτων καθώς κι η οργάνωση τους είναι ουσιώδης, γιατί αυτή η διαδικασία δεν αφορά μόνο τους κόσμους της δημιουργίας, αλλά και τον άνθρωπο ο οποίος απο­τελεί μέρος της. Επιπλέον, η κατανόηση της φύσης του χώρου καθώς και των μετασχηματισμών του, ερμηνεύει αφενός την εξέλιξη του σύμπαντος κόσμου και των όντων και αφετέρου στην ίδια κατανόηση κατοχυρώνεται η διαδικασία της ανέλιξης ή εισέλιξης. 

                                                   Η Αρίθμηση

Η πρώτη παραγωγή της Πρακρίτι είναι το Μάχατ (Mahat). Σημαίνει τον Μέγιστο, γιατί δεν υπάρχει τίποτα μεγαλύτερο στον κόσμο της εκδήλωσης. Η φύση του είναι παγκόσμια και συνυπαρξιακή στη συμπαντική αόρατη και ορατή δημιουργία. Είναι ισότιμος του Μπράχμα, του Ιρανυαγκάρμπα ή του Δημιουργού. Είναι ο Θείος Νους με αυτοσυνειδητότητα και σοφία αλλά χωρίς ακόμη μορφή.

Ονομάζεται επίσης Μπούντι (Budhi). Στο επίπεδο αυτής της διαφο­ροποίησης εδράζει η σοφία και η διάκριση. Η ρίζα μπουντ-σημαίνει αφυπνίζομαι, συνειδητοποιούμαι, συμπεραί­νω, σκέπτομαι. Σημαίνει το γεγονός της επαναφοράς στην αυτοσυνειδητότητα, τη διαφυγή από την πλάνη, δηλαδή τη διάκριση, τη φώτι­ση.

Η επόμενη κατάσταση λέγεται Αχαμκάρα (Ahamkara). Είναι το στάδιο της ατομικοποίησης  που δίνει την αίσθηση του Εγώ,  της ατομικότητας που διαφέρει από όλες τις άλλες. Σε τούτο το επίπεδο διαφοροποίη­σης εμφανίζονται οι αντιθέσεις με των οποίων τις ελκτικές και τις ωστικές δυνάμεις οργανώνεται η ανθρώ­πινη υπόσταση.

Στο σημείο αυτό το εξελικτικό ρεύμα της ζωής υφίσταται μία διακλάδωση. Διαχωρίζεται σε δύο γραμμές από τις οποίες η μία διαμορφώνει τον υποκειμενικό κόσμο και η άλλη τον αντικειμε­νικό. Από την υποκειμενική γραμμή η οποία κυριαρχείται από την ποιότητα του σάττβα δηλαδή της ισορροπίας, πηγάζουν έντεκα ιδιότητες και καταστάσεις που δημιουργούν τον ατομικό ανθρώπινο μικρόκοσμο. Από τη γραμμή της αντικειμενικότητας η οποία κυριαρχείται από την ποιότητα του τάμας δηλαδή της αδράνειας, διαμορφώνονται πέντε αισθητές καταστάσεις από τις οποίες προέρχονται στη συνέχεια τα πέντε φυσικά στοιχεία τα οποία και σχηματίζουν τον φυσικό κόσμο.

Οι δύο αυτές γραμμές συνδέονται διαμέσου της ποιότητας του ράτζας δηλαδή της δραστηριότητας, το οποίο με την κινητι­κή του ιδιότητα, σύρει και αναμιγνύει τη μία γραμμή με την άλλη. Με αυτή τη σειρά το Σάμκυα ταξινομεί τις διαφοροποιή­σεις σε μία ποιοτική σειρά που καταλήγει σε στοιχεία, θεωρώ­ντας την αρχή της ισορροπίας ως την πλέον προσομοιάζουσα της Συνειδητότητας και γι’αυτό τον λόγο την πλησιέστερη προς Αυτή. Θεωρεί την αρχή της δραστηριότητας δεύτερη στη σειρά της κατάταξης επειδή μεσολαβεί ανάμεσα στο ανώτερο και στο κατώτερο, το οποίο και αντιπροσωπεύεται από την αρχή της αδράνειας.

Τα όργανα της ατομικοποιημένης ανθρώπινης συνειδητότητας είναι έντεκα και αυτών πρωτοστατεί το Μάνας. Το Μάνας είναι η νοητική ιδιότητα που με το Αχαμκάρα και το Μπούντι μαζί, γίνονται το εσωτερικό όργανο που τότε ονο­μάζεται Αντασκαράνα. Τμήμα του εσωτερικού οργάνου είναι το Τσιττά (Citta) που ως συγκεκριμένη διάνοια συντονίζει τα υπόλοιπα όργανα της προσωπικότητας. Το τσιττά στην ανθρώπινη διάσταση αντιπρο­σωπεύεται από τον φυσικό εγκέφαλο που εκπροσωπεί την επί­γεια συνειδητότητα.

Τα εσωτερικά αυτά όργανα της ανθρώπινης συνειδητότητας εκφράζονται με τις πέντε ιδιότητες της γνώσης και τα πέντε αντίστοιχα όργανα τους, με τις πέντε ιδιότητες της δράσης και με τα αντίστοιχα πάλι όργανα τους. Οι ιδιότητες της γνώσης είναι: 
η ακοή, η αφή, η όραση, η γεύση, η όσφρηση
και τα όργα­να που τους αντιστοιχούν είναι

 τα αυτιά, το δέρμα, τα μάτια, η γλώσσα, η μύτη.

Οι ιδιότητες της δράσης είναι:
 ο λόγος, η σύλλη­ψη, η κίνηση, η απέκκριση και η αναπαραγωγή, 
τα δε αντίστοι­χα όργανά τους είναι: 
η φωνή, τα χέρια, τα πόδια, ο πρωκτός και τα γεννητικά όργανα.

Τα όργανα της γνώσης λειτουργούν σαν θύρες εισόδου για τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος προς τη συνειδητότητα, ενώ τα όργανα της δράσης λειτουργούν σαν θύρες εξόδου για τις ανταποκρίσεις της συνειδητότητας προς τα εξωτερικά ερεθίσματα.

Από την αντικειμενική γραμμή της όψης της αδράνειας προ­βάλλουν οι ιδιότητες του αισθητού, οι οποίες προκύπτουν από την οριοθέτηση που υφίσταται η λεπτή ύλη από την πιο αδρή, παρουσιάζοντας με αυτό τον τρόπο τις πέντε θεμελιώδεις απτές καταστάσεις που είναι: 
το ηχητικό, το απτό, το ορατό, το γευστικό και το οσφραντικό.

 Οι ιδιότητες αυτές του αισθητού προϊστανται των πέντε αισθητών στοιχείων ή των πέντε στοιχείων της ύλης που είναι
 ο αιθέρας, ο αέρας, η φωτιά, το νερό και η γη. 
Τα στοι­χεία αυτά με τους άπειρους συνδυασμούς των ατόμων τους σχη­ματίζουν όλες τις μορφές της φύσης, καθώς και το ανθρώπινο σώμα.

Από όλη αυτή την προοδευτική καθοδική κλιμάκωση των ποιοτήτων της ουσίας του διαστήματος ή του πρακρίτι, προβάλλει τελικά η Φύση κι ο άνθρωπος ο οποίος είναι η οριοθέτηση της ακτινοβολίας μίας πνευματικής μονάδας ή ακτίνας από την ύλη του χώρου. Η ύλη αυτή περιέχει εν δυνάμει όλες τις ποιότητες της διαφοροποίησης, από την πλέον σαττβική έως την πλέον ταμασική και παρέχει στην εγκλωβισμένη από τις περιπτύξεις της μονάδα-συνειδητότητα, τη δυνατότητα της εμπειρίας και της γνώσης διαμέσου των πεπερασμένων ορίων του φυσικού, του αστρικού και του νοητικού κόσμου.

Τελικά ο άνθρωπος είναι μια αντανάκλαση πάνω στην ύλη του χώρου εξαιτίας της ακτινοβολίας του ατομικού πουρούσα ή πνεύματος. Αυτή η αντανάκλαση παίρνει το σχήμα μίας σειράς διαδοχικών αιτίων και αποτελεσμάτων τα οποία τελικά παρουσιάζουν τις διαφορετικές καταστάσεις της ανθρώπινης συνειδητότητας που είναι πνευματική, νοητική, καμική και φυσική. Κι αυτό αποτελεί την προσωπικότητα του ανθρώπου ή το κατώτερο Εγώ. Ο Πνευματικός Εαυτός που είναι αιώνιος αποτελείται από το Μπούντι και το Μάνας. Το Ανώτατο και το Κατώτερο συνδέονται με το Αχαμκάρα κι είναι αυτό που δίνει την αίσθηση της Εγώτητας. Από όλες δε τις καταστάσεις η σπερ­ματική ανθρώπινη συνειδητότητα αντιλαμβάνεται μόνον τη φυσική της οποίας και συνειδητοποιεί ένα μικρό μόνο τμήμα της λει­τουργίας της.

Η συνεχής αυτή αντανάκλαση και διαφοροποίηση είναι και η αιτία της ανθρώπινης θλίψης. Ο τρόπος για να απαλλαγεί ο άνθρωπος από την θλίψη και τις αιτίες της, είναι να διευρύνει την σπερματι­κή του συνειδητότητα  μεταβάλλοντας προοδευτικά το κατώτερο σε ανώτερο και το αποτέλεσμα στην προηγούμενη αιτία του. Η κατάσταση αλλάζει και η ατομική συνειδητότητα ολοκληρώνεται, όταν και εφόσον οι εκδηλωμένες καταστά­σεις με τις αρχές και τα στοιχεία τους εξομοιώνονται με την αρχική θεία φύση τους και επιστρέφουν στο σημείο της εκκίνησής τους. 

Οι αιτίες της ανθρώπινης θλίψης

Σύμφωνα με τη δεοντολογία του Σάμκυα, καλό είναι αυτό που ωθεί προς την πνευματική τελείωση και απομακρύνει από τις αισθήσεις και την πρόσκαιρη ικανοποίηση του Εγώ, ενώ κακό είναι αυτό που απομακρύνει την ανθρώπινη συνειδητότητα από τη σαττβική κατάσταση της γαλήνης και της ισορροπίας και την προσκολλά στις ασταμάτητες επιθυμίες και επιβεβαιώ­σεις.

Εκπρόσωπος του Κακού θεωρείται πως είναι η άγνοια η οποία και αποτελεί την κορυφαία αιτία της ανθρώπινης υπαρ­ξιακής δυστυχίας. Από την άγνοια προέρχεται η χωριστικότητα η οποία επιβάλλει στον άνθρωπο να διαχωρίζει τον εαυτό του από τους άλλους και να αισθάνεται ως “Εγώ είμαι”.

Η ανθρώπινη συνειδητότητα ταυτιζόμενη με τους κυματισμούς της ύλης, χάνει την αληθινή της ταυτότητα και ανακόπτεται με αυτό τον τρόπο η επαφή της με τις άλλες όμοιες συνειδητότητες. Διαχωρίζεται από τα υπόλοιπα αδέλφια της και ταυ­τίζεται με τον ατομικό κινούμενο μικρόκοσμο της. Από αυτή την ταύτιση που αιτία της έχει τους κυματισμούς της ύλης οι οποίοι περιτυλίγουν την ατομική συνειδητότητα, προκύπτει η άγνοια, η χωριστικότητα, ο ανταγωνισμός, η διαμάχη, η βία και η τάση προς επιβολή του Εγώ πάνω στα άλλα Εγώ.

Τον διαχωρισμό αυτόν ακολουθεί η έλξη για οτιδήποτε ικα­νοποιεί και ευχαριστεί το Εγώ και η άπωση για οτιδήποτε το δυσαρεστεί και το πληγώνει. Ακολουθεί η προσκόλληση σε αυτό που προσωρινά ευχαριστεί τον άνθρωπο, ενώ από την ταύτιση με το προσωρινό προκύπτει ο φόβος του θανά­του. Ο θάνατος εδώ έχει την έννοια της απώλειας οποιουδήπο­τε πράγματος ή οποιασδήποτε κατάστασης που μπορεί να προ­σφέρει την προσωρινή χαρά στον άνθρωπο και δεν αφορά μόνο την απώλεια του φυσικού σώματος.

Αυτές είναι οι αιτίες της ανθρώπινης θλίψης και στα σαν­σκριτικά ονομάζονται Κλέσας (Κlecas), γιατί καταλήγουν σε πονεμένες εμπειρίες. Είναι η ρίζα κλεσ- που σημαίνει είμαι ταραγμένος, είμαι δυστυχισμένος, υποφέρω.

Σαμσκάρας: οι κρυφές εντυπώσεις

Όλες αυτές οι εντυπώσεις που προσλαμβάνονται από τον άνθρωπο εμπειρικά ζώντας στον κόσμο της άγνοιας και ως εκ τούτου του κακού, καταγράφονται σε εικόνες στο υπαρξιακό αρχείο του ανθρώπου και προσδιορίζουν τις μέλλουσες οφειλές και ανταμοιβές του, διαμέσου του συνεχιζόμενου κύκλου της ζωής και του θανάτου, της παρουσίας του και της απουσίας του από τον φυσικό κόσμο. Η ψυχική μνήμη είναι μία από τις δραστηριότη­τες της ψυχής και προέρχεται από την υπολανθάνουσα εντύπωση προηγούμενης εμπειρίας είτε της παρούσας είτε της προηγού­μενης ζωής. Παρόμοιες εντυπώσεις τείνουν να επανεκδηλώνονται και να επανεμφανίζονται ως τάσεις και χαρακτηριστικά συμπεριφοράς, ανάλογα με τις σταθερές εικόνες-σαμσκάρας που έχουν σχηματιστεί από τις προηγούμενες  δρά­σεις μας.

Η έννοια της σαμσκάρα είναι σπουδαιότατη στην ινδική φιλοσοφία αποτελώντας τη βάση του καρμικού νόμου και το θεμέλιο της ινδικής σωτηριολογίας. Προέρχεται από τη ρίζα κρ- που σημαίνει πράττω και σαμσκρ- που σημαίνει αλλάζω, μετασχηματίζω. Είναι η εικόνα,.το σχήμα, η φόρμα, η επίδραση, η εντύπωση που σχηματίζεται από την επιθυμία και τη δράση του ανθρώπου, η οποία παραμένοντας στο υπαρξιακό του αρχείο, του προκαθορίζει ως υπάρχουσα ήδη αιτία το προσεχές αποτέλεσμα.

Ο όρος αυτός σημαίνει επίσης τον υποχρεωτικό εξαγνισμό ο οποίος επιβάλλεται αναγκαστικά στον άνθρωπο κάτω από την επίδραση της ψυχικής οδύνης ή της ανιδιοτελούς υπηρεσίας. Ενώ ο σχηματισμός της σαμσκάρα-εικόνας έχει την αιτία της στη δράση που γίνεται από τον άνθρωπο όσο αυτός διατελεί υπό την επήρεια της άγνοιας, η διάλυση της γίνεται με την αναστολή της δράσης και της επιθυ­μίας υπό την επήρεια της άμεσης γνώσης και εποπτείας. Με αυτή την έννοια δικαιολογείται ο εξαγνιστικός ρόλος της γιογκικής μεθόδου, αυτός δε ο εξαγνισμός σφραγίζει την τελεολο­γία της δυϊστικής αυτής φιλοσοφίας.

Διαμέσου της κοσμογονίας του μακρόκοσμου και του ανθρώπινου μικρόκοσμου, με μία λεπτομερή προοδευτική κατάταξη από το λεπτότερο προς το αδρότερο και από την ενό­τητα προς την πολλαπλότητα, η φιλοσοφία του Σάμκυα οδηγεί στην άκρη του κύκλου του εκδηλωμένου κόσμου. Η αριθμητική αξιολόγηση των αρχών της προσφέρει στο άλλο σκέλος του φιλοσοφικού συστήματος, στο Γιόγκα, τη μεθοδολογία με την οποία το φαινόμενο-αποτέλεσμα αναδιπλώνεται στην Αρχική του Αιτία και επανέρχεται από τα πολλά στο Ένα.

Με αυτό τον τρόπο επεμβαίνοντας η γιογκική μέθοδος συμπληρώνει τη φιλοσοφική θεωρία, με πράξη. Το ένα σκέλος του διπλού συστήματος, το Σάμκυα, αναλύει και αναπτύσσει την σταδιακή εξέλιξη της Ζωής και των αρχών της. Αλλά, όντας ατρα­πός αμφίδρομη, παρέχει συνάμα τον τρόπο στο Γιόγκα να μεθο­δεύσει την ανέλιξη και την αναδίπλωση των ίδιων αρχών και να τις σύρει διαμέσου του ίδιου αγωγού που είναι η ατομική συνειδητότητα από τη διαφοροποίηση προς την αδιαφόριστη αιτία τους.